เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา

หลักการพื้นฐานของการอิงอาศัยทางควอนตัม:

ความพัวพัน (Entanglement): อนุภาคที่เกิดขึ้นคู่กันจะมีความเกี่ยวข้องทางสถิติที่ไม่สามารถอธิบายได้ด้วยฟิสิกส์คลาสสิก
สถานะที่เชื่อมโยง: หากคู่ควอนตัมมีสถานะตรงข้ามกัน เมื่อตรวจวัดอนุภาคแรกได้ค่า “+1” อีกอนุภาคหนึ่งจะเป็น “-1” ทันที
ความทันทีทันใด: การวัดค่าเกิดขึ้นได้ไกลแค่ไหนก็ได้โดยไม่ใช้เวลาในการส่งข้อมูล ส่งผลให้ Einstein เคยเรียกสิ่งนี้ว่า “Spooky action at a distance”

ในการอิงอาศัยซึ่งกันและกัน ในทางพระพุทธศาสนาเรียกว่า อิทัปปัจจยตา (Idappaccayatā) คือ กฎธรรมชาติพื้นฐานในพระพุทธศาสนาที่แสดงความสัมพันธ์เชิงเหตุปัจจัยว่า ทุกสรรพสิ่งล้วนอิงอาศัยกันและกันเกิด-ดับ ไม่ได้เกิดขึ้นลอย ๆ โดยมีใจความสำคัญคือ “เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี; เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น” เป็นหัวใจของหลักปฏิจจสมุปบาทที่อธิบายความจริงแท้ทั้ง รูปธรรม และ นามธรรม

หลักอิทัปปัจจยตา (4 ข้อ):

อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ: เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี
อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ: เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น
อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ: เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี
อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌติ: เพราะความดับไปแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงดับไป

ปฏิจจสมุปบาท (/ปะติดจะสะหฺมุบบาด/) (บาลี: Paṭiccasamuppāda ปฏิจฺจสมุปฺปาท; สันสกฤต: प्रतित्यसमुद्पाद ปฺรติตฺยสมุทฺปาท) แยกเป็น ปฏิจจ แปลว่า อาศัยกันและกัน, สมุปบาท แปลว่า เกิดร่วมกัน,
ปฏิจจสมุปบาท จึงแปลว่า อาศัยกันและกันเกิดขึ้นร่วมกัน หมายถึง ไม่มีสิ่งใดที่เกิดขึ้นโดยปราศจากสิ่งอื่น ทุกสิ่งต่างอิงอาศัยกันและกันเกิดขึ้นหรือปรากฎลักษณะขึ้น เช่น ฝน ย่อมเกิดขึ้นหรือแสดงลักษณะ จากเหตุปัจจัยหลายอย่างรวมกัน ทั้งการระเหยของน้ำ การแปรสภาพเมฆ การกระทบความเย็น จนควบแน่นจนตกลงมาเป็นฝน เป็นต้น จะเห็นได้ว่าฝนไม่ได้เกิดขึ้นเองลอย ๆ, ปฏิจจสมุปบาทเป็นชื่อพระธรรมหัวข้อหนึ่งในศาสนาพุทธ เรียกอีกอย่างว่า อิทัปปัจจยตา หรือ ปัจจยาการ เป็นหลักธรรมที่อธิบายถึงการเกิดขึ้นพร้อมแห่งธรรมทั้งหลายเพราะอาศัยกัน, การที่สิ่งทั้งหลายอาศัยกันจึงเกิดมีขึ้น เช่น ทุกข์เกิดขึ้นเพราะมีปัจจัย 12 เรื่องเกิดขึ้นสืบ ๆ เนื่องกันมาตามลำดับดังนี้ คือ

เพราะ อวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี
เพราะ สังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี
เพราะ วิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี
เพราะ นามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะ หรือ อายตนะ จึงมี
เพราะ สฬายตนะ หรือ อายตนะ เป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี
เพราะ ผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี
เพราะ เวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี
เพราะ ตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี
เพราะ อุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี
เพราะ ภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี
เพราะ ชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี
ความโศก ความคร่ำครวญ ทุกข์ โทมนัส และความคับแค้นใจ ก็มีพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งปวงนี้ จึงมี

การเทศนาปฏิจจสมุปบาท ดังแสดงไปแล้วข้างต้น เรียกว่า อนุโลมเทศนา หรือเรียกว่า ปฏิจจสมุปบาทสายเกิด ซึ่งจะแสดงถึงกระบวนการเกิดทุกข์

หากแสดงย้อนกลับจากปลายมาหาต้น จากผลไปหาเหตุปัจจัย เช่น ชรามรณะเป็นต้น มีเพราะชาติเป็นปัจจัย ชาติมีเพราะภพเป็นปัจจัย ฯลฯ สังขารมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย ดังนี้ เรียกว่า ปฏิโลมเทศนา หรือเรียกว่า ปฏิจจสมุปบาทสายดับ (นิโรธก็เรียก) ซึ่งจะแสดงถึงกระบวนการดับทุกข์

ในหนึ่งรอบจะแบ่งออกเป็นวัฏฏะ 2 ช่วง ช่วงที่ 1 อวิชชาเป็นกิเลส สังขารเป็นกรรม วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนาเป็นวิบาก ช่วงที่ 2 ตัณหา อุปาทานเป็นกิเลส ภพเป็นกรรม ชาติ ชรามรณะเป็นวิบาก เมื่อจำแนก ปฏิจจสมุปบาทเป็น 2 ช่วงเช่นนี้ ปฏิจจสมุปบาทจะใกล้เคียงกับสัญลักษณ์ อินฟินี้ตี้ “8” มากกว่า สัญลักษณ์ งูกินหาง “0”
ลำดับแห่งปฏิจจสมุปบาทฝ่ายดับทุกข์

ความทุกข์ จะดับไปได้เพราะ ชาติ (การเกิดอัตตา “ตัวตน” คิดว่าตนเป็นอะไรอยู่) ดับ
ชาติ จะดับไปได้เพราะ ภพ (การมีภาระหน้าที่และภาวะทางใจ) ดับ
ภพ จะดับไปได้เพราะ อุปาทาน (ความยึดติดในสิ่งต่าง ๆ) ดับ
อุปาทาน จะดับไปได้เพราะ ตัณหา (ความอยาก) ดับ
ตัณหา จะดับไปได้เพราะ เวทนา (ความรู้สึกทุกข์หรือสุขหรือเฉย ๆ) ดับ
เวทนา จะดับไปได้เพราะ ผัสสะ (การสัมผัส) ดับ
ผัสสะ จะดับไปได้เพราะ สฬายตนะ (อายตนะใน 6 + นอก 6) ดับ
สฬายตนะ จะดับไปได้เพราะ นามรูป (รูปขันธ์) ดับ
นามรูป จะดับไปได้เพราะ วิญญาณ (วิญญาณขันธ์) ดับ
วิญญาณ จะดับไปได้เพราะ สังขาร (อารมณ์ปรุงแต่งวิญญาณ-เจตสิก) ดับ
สังขาร จะดับไปได้เพราะ อวิชชา (ความไม่รู้อย่างแจ่มแจ้ง) ดับ

สมุทยวาร-นิโรธวาร

การแสดงหลักปฏิจจสมุปบาท เป็นการแสดงให้เห็น ความเกิดขึ้นแห่งธรรมต่าง ๆ โดยอาศัยปัจจัยสืบทอดกันไปอย่างนี้ เป็น สมุทยวาร คือฝ่ายสมุทัย ใช้เป็นคำอธิบาย อริยสัจข้อที่สอง (สมุทัยสัจจ์) คือ แสดงให้เห็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ปฏิจสมุปบาทที่แสดงแบบนี้เรียกว่า อนุโลมปฏิจจสมุปบาท

(ดังแสดงสองตัวอย่างที่ผ่านไป เป็น อนุโลมเทศนา และ ปฏิโลมเทศนา ของอนุโลมปฏิจจสมุปบาท ตามลำดับ)

การแสดงตรงกันข้ามกับข้างต้นนี้ เรียกว่า นิโรธวาร คือฝ่ายนิโรธ ใช้เป็นคำอธิบาย อริยสัจข้อที่สาม (นิโรธสัจจ์) เรียกว่า ปฏิโลมปฏิจจสมุปบาท แสดงให้เห็นการหยุดแสดงผลแห่งทุกข์ ด้วยอาศัยความดับไปแห่งปัจจัยทั้งหลาย สืบทอดกันไป เช่น

เพราะอวิชชาสำรอกดับไปไม่เหลือสังขารจึงดับ เพราะสังขารดับวิญญาณจึงดับ ฯลฯ เพราะชาติ ดับชรามรณะ (จึงดับ) ความโศก ความคร่ำครวญ ทุกข์ โทมนัส ความคับแค้นใจ ก็ดับ เมื่อสิ่งดังกล่าวนั้นดับ จึงไม่มีการแสดงผล = หยุด คือ ” นิโรธ ” (ในชั้นหลังพุทธกาล ผู้ศึกษาจากตำรามีมาก แต่ผู้ปฏบัตินั้นมีน้อยต่อน้อย ทำให้ผู้ที่ศึกษาจารึกสิ่งที่ตนเข้าใจจากการศึกษา แต่มิได้มาจาผลการปฏิบัติ ให้คำจำกัดความคำว่า “นิโรธ” แปลว่า “ดับ” ซึ่งความจริงแท้ตามพุทธเทศนาได้ชีชัดธรรมชาติของการดับนั้นเรียกว่า “นิพพาน” ส่วน “นิโรธ” นั้นเป็นการหยุดชั่วขณะ เหมือนคนเป็นหวัด เมื่อกินยา อาการหวัดก็หายไป แต่อาจกลับเป็นอีกก็ได้ ดังนั้น อารมณ์ และอาการของการออกจาก “นิโรธ” จึงต่างกับการบรรลุ “นิพพาน” ดังนี้) และเมื่อกาลเวลาผ่านไปนับพัน ๆ ปี พุทธเทศนาอันว่าด้วย “นิโรธ” จึงผิดเพี้ยนไป ดังเช่นปรากฏในคัมภีร์ และอรรถคาถา ที่เขียนขึ้นมาในชั้นหลังพุทธกาล

อาการหยุดของนิโรธ ดังนี้ เรียกว่า อนุโลมเทศนา ของ ปฏิโลมปฏิจจสมุปบาท

ส่วนปฏิโลมเทศนา ของ ปฏิโลมปฏิจจสมุปบาท ก็พึงแสดงย้อนว่า ชรามรณะเป็นต้น ดับเพราะชาติดับ ชาติดับเพราะภพดับ ฯลฯ สังขารดับเพราะอวิชชาดับ

บริบทสำคัญ:

หัวใจปฏิจจสมุปบาท: อิทัปปัจจยตาเป็นกฎทั่วไป ส่วน ปฏิจจสมุปบาท คือ การนำกฎการอิงอาศัยนี้ มาอธิบายขยายความวงจรการเกิดทุกข์-และวิธีดับของทุกข์โดยเฉพาะ
ความจริงสูงสุด: เป็นหลักธรรมที่ชี้ให้เห็นว่าทุกอย่างเกิดขึ้นตามเหตุปัจจัย (Conditionality) ไม่ใช่การบันดาลของเทพเจ้าหรือความบังเอิญ คือ พระพุทธศาสนา ไม่มีคำว่าบังเอิญ เพราะทุกอย่าง เกิดขึ้น ดับไป ด้วยเหตุ และ ปัจจัย
ประโยชน์ที่จะได้รับจากการศึกษา : ทำให้เข้าใจกฎของการอิงอาศัยนี้ และ ช่วยให้เห็นแนวทางดับทุกข์ ผ่านการเข้าใจ เหตุ และ ปัจจัย ที่ล้วนเชื่อมโยงกันและกัน มิอาจเกิดขึ้นอย่างโดดเดี่ยวเองได้ !!
มีพระบาลีที่จารจารึกในศิลา อันเปรียบประดุจดั่งวลีหัวใจของพระพุทธศาสนา สืบมาเกือบ 3000 ปีแล้ว ว่า
“เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา, :: สภาวะธรรมทั้งปวง เบญจขันธ์) ทั้งหลาย เกิดแต่เหตุปัจจัย ไม่ได้เกิดจากลอย ๆ”
————————
Kuru Rin Po Chae
29 Aprr 2569